Het laat je niet los – onderzoek naar de belasting van mantelzorgers

De toename van overbelasting onder mantelzorgers is geen individueel probleem, maar een systeemvraagstuk. Mantelzorgers vormen de ruggengraat van de Nederlandse gezondheidszorg: zonder hen, zou de professionele zorg vastlopen. Mantelzorgers zijn bereid veel te dragen, maar hun draagkracht wordt structureel overschreden terwijl er nauwelijks herstelruimte wordt geboden. Dit blijkt uit verdiepend kwalitatief onderzoek onder mantelzorgers dat is uitgevoerd als aanvulling op de resultaten van de Gezondheidsmonitor. Met deze verdieping krijgen we inzicht in de oorzaken van de toename in ervaren belasting en worden concrete handvatten geboden voor professionals om overbelasting te voorkomen. De resultaten en adviezen staan beschreven in het rapport, en de bijbehorende factsheet.

De vraag naar mantelzorg neemt de komende jaren verder toe door vergrijzing en overheidsbeleid gericht op het beperken van zorgkosten. Dat betekent dat mantelzorgers in de toekomst wellicht vaker en intensiever dan nu moeten helpen. De ervaren belasting van mantelzorgers zou hierdoor kunnen stijgen, wat we nu al in de cijfers terugzien. Uit de Gezondheidsmonitor blijkt onder andere dat het percentage mantelzorgers dat zich redelijk zwaar tot overbelast voelt steeg van 14% in 2020 naar 22% in 2024, terwijl het totaal aandeel mantelzorgers stabiel bleef. Deze ontwikkeling vormt een direct risico voor de houdbaarheid van het zorgstelsel. Enerzijds omdat er minder handen zijn bij uitval en anderzijds omdat overbelaste mantelzorgers zelf ook hulp nodig hebben.

Overbelasting ontstaat zelden door één factor
Iedere mantelzorger voelt zich in meer of mindere mate belast door de zorg die men verleent. De kernbevinding van dit onderzoek is dat overbelasting zelden ontstaat door één factor, maar door stapeling van (vaak langdurige en intensieve) zorg, emotionele belasting, regeldruk en gebrek aan structurele ondersteuning. Vooral mentale en emotionele belasting speelt een grote rol: mantelzorgers ervaren dat zij continu ‘aan staan’, met gevoelens van verantwoordelijkheid, schuld en verlies. Regeldruk vergroot de belasting, mantelzorgers besteden veel tijd aan het regelen van zorg, waarbij versnipperde wetgeving en bureaucratie hen feitelijk tot ‘zorgmanager’ maken. Ondersteuning komt vaak te laat en is moeilijk vindbaar, de toegang tot hulp is bureaucratisch, versnipperd en soms pas beschikbaar wanneer de situatie escaleert. Preventieve ondersteuning ontbreekt regelmatig.
Maatschappelijke ontwikkelingen verhogen de druk. Hogere arbeidsparticipatie, individualisering, personeelstekorten in de zorg en beleidsmatige nadruk op zelfredzaamheid verschuiven steeds meer zorg naar naasten.

Aanbevelingen van mantelzorgers om overbelasting te voorkomen
Om overbelasting te voorkomen is een verschuiving nodig van reactieve naar preventieve en samenhangende ondersteuning. Dit begint met het serieus erkennen van mantelzorg als essentiële zorgcapaciteit. Professionals die vanuit hun functie in aanraking komen met mantelzorgers, moeten mantelzorgers eerder en actiever in beeld brengen en standaard aandacht hebben voor hun situatie. Daarnaast is het belangrijk de regeldruk te verminderen, bijvoorbeeld via één aanspreekpunt of betere afstemming in wet- en regelgeving. Ook is meer inzet nodig op daadwerkelijke ontlasting, zoals respijtzorg, lotgenotencontact en tijdelijke overname van zorgtaken. De werkomgeving van mantelzorgers speelt een belangrijke rol: werkgevers kunnen bijdragen door flexibiliteit en passende regelingen te bieden.
Concluderend is het essentieel om de komende jaren te investeren in mantelzorg. Zonder vereenvoudiging van de regelgeving en preventieve ondersteuning van mantelzorgers zal de toename van overbelasting doorzetten, met maatschappelijke kosten als gevolg. Mantelzorg laat mensen niet los. Het is aan beleid en praktijk om te zorgen dat mantelzorgers zelf niet losgelaten worden.

Over het onderzoek
De Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen werd uitgevoerd in het najaar van 2024. Alle GGD’en en de gemeente Utrecht deden mee. Ook het RIVM, het CBS en GGD GHOR Nederland werkten mee. Bijna een half miljoen mensen in Nederland van 18 jaar en ouder vulden een vragenlijst in over hun gezondheid, welzijn, leefstijl en leefomgeving met als doel het ontwikkelen van beleid.
Om meer inzicht te krijgen in de ervaringen van mantelzorgers en factoren die bijdragen aan (over)belasting is kwalitatief onderzoek uitgevoerd. GGD GHOR Nederland heeft namens de GGD’en en het RIVM in het najaar van 2025 opdracht gegeven aan Bureau EMMA voor dit aanvullende onderzoek. In totaal namen 41 mantelzorgers deel (33 vrouwen, 8 mannen). De dataverzameling bestond uit drie onlinefocusgroepen, 25 diepte-interviews en een duidingssessie met de deelnemers. Met de inzichten kunnen GGD’en gerichte adviezen geven aan gemeenten en partners om mantelzorgers beter te ondersteunen.
Een gedeelte van de resultaten van de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2024 wordt gebruikt om de langetermijngevolgen van de coronaperiode in kaart te brengen. Zo ook de resultaten over de belastbaarheid van mantelzorgers. Daarmee zijn het rapport en de factsheet onderdeel van de Integrale Gezondheidsmonitor COVID-19. Hierbij wordt samengewerkt met de GGD’en, GGD GHOR Nederland, het RIVM, het Nivel en ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum; samen het Netwerk GOR. ZonMw is opdrachtgever namens het ministerie van VWS.