De COVID-19 pandemie heeft laten zien dat een infectieziekte grote impact kan hebben op individuele gezondheid, de publieke gezondheid én op de maatschappij. GGD’en spelen een centrale rol in de preventie, het opsporen én bestrijden van infectieziekten En ze dragen hiermee bij aan een weerbare samenleving.
Infectieziekten zijn ziekten die worden veroorzaakt door bacteriën, virussen, parasieten of schimmels. Deze micro-organismen kunnen mens en dier besmetten. GGD’en voorkomen, bestrijden en sporen infectieziekten op. Het gaat dan vooral om infectieziekten die vanwege hun verspreidingskans een risico vormen voor de volksgezondheid, zoals kinkhoest, hepatitis, legionellose, meningokokkenziekte en tuberculose (tbc).
De infectieziektebestrijding wordt steeds complexer. Dat komt bijvoorbeeld door toegenomen antibioticaresistentie, infectieziekten die overgaan van dieren op mensen (zoönosen) en ontwikkelingen als klimaatverandering en internationalisering, waardoor (nieuwe) ziektes uit het buitenland gemakkelijker over de wereld kunnen verspreiden. Ook maatschappelijke ontwikkelingen, zoals het veranderende zorglandschap, en ontwikkelingen in de omgeving, zoals uitbreiding van een dierhouderij, hebben invloed op de infectieziektebestrijding.
Vanwege de toenemende complexiteit wordt er steeds meer samengewerkt in 5 IZB- regio’s. Werkwijzen worden op elkaar afgestemd en taken worden soms verdeeld. Op die manier kunnen GGD’en elkaar ondersteunen in het uitvoeren hun taken.
De afgelopen jaren hebben we gezien wat er gebeurt als een infectieziekte de wereld in zijn greep houdt. De lessen uit de COVID-19-pandemie mogen niet op de achtergrond raken. Om goed in te kunnen spelen op het veranderende werkveld en voorbereid te zijn op toekomstige pandemieën, is het essentieel dat de infectieziektebestrijding zowel kwantitatief als kwalitatief goed is toegerust. We zijn dan ook blij dat er nu structurele middelen zijn voor pandemische paraatheid. En een betere vaccinatievoorziening voor mensen van 0-100, is van cruciaal belang voor de publieke gezondheid.
GGD GHOR Nederland zet in op de volgende drie speerpunten:
Infectieziektebestrijding is binnen de publieke gezondheid zowel een taak van de gemeenten als van het Rijk. Afhankelijk van de ernst en omvang van een uitbraak van een infectieziekte ligt de verantwoordelijkheid voor de aanpak ervan bij het college van burgemeester en wethouders (B&W), de veiligheidsregio of de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).
De uitvoering van de algemene infectiebestrijding ligt bij de GGD’en en wordt uitgevoerd in opdracht van de gemeente. GGD’en geven voorlichting en adviezen over de preventie en risico’s van infectieziekten aan inwoners en instellingen. GGD’en voeren activiteiten uit om verspreiding van infectieziekten te voorkomen, waaronder het uitvoeren van bron-en contactonderzoek na een infectieziektemelding, en het uitvoeren van testen en vaccineren. GGD’en doen onderzoek (surveillance) naar meldingsplichtige infectieziekten en andere infectieziekten om (mogelijke) uitbraken van infectieziekten te volgen en voeren een regiefunctie uit om deze infectieziekte-uitbraken zo snel mogelijk te stoppen. Op landelijk niveau verzorg het RIVM de surveillance. GGD’en adviseren gemeenten en werken samen met relevante stakeholders op het bestrijden van infectieziekten en voorkomen van verdere verspreiding. GGD’en adviseren bijvoorbeeld over positieve of negatieve beïnvloeding van de publieke gezondheid bij ontwikkelingen in de omgeving waar infectieziekte kunnen opspelen en hoe gemeenten hier rekening mee kunnen houden bij ruimtelijke planvorming.
Bij de uitvoering van infectieziektebestrijding worden de richtlijnen van het RIVM aangehouden. GGD’en werken in de bestrijding van infectieziekten samen met het RIVM, de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) en regionale ketenpartners zoals laboratoria, huisartsen, ziekenhuizen en veterinaire artsen. Er is specifieke aandacht voor instellingen waar mensen verblijven of samenkomen die kwetsbaar zijn voor infectieziekten, zoals de VVT-sector (verpleeg- en verzorgingshuizen en thuiszorg), ziekenhuizen, gehandicaptenzorg, kindercentra, basisscholen en asielzoekerscentra.
Er zijn meerdere vakgebieden naast de algemene infectieziektebestrijding bij de GGD’en die zich richten zich op de bestrijding van infectieziekten en op het voorkomen van de verspreiding ervan.
Een belangrijke taak van GGD’en is het voorkomen van seksueel overdraagbare aandoeningen (soa’s, zoals hiv, chlamydia en gonorroe in de samenleving. Voorlichting over seksuele gezondheid speelt daarbij een centrale rol. De Centra’s voor Seksuele Gezondheid (CSG’s) van de GGD’en geven voorlichting over onderwerpen als seksualiteit, anticonceptie en het voorkomen van soa’s. Deze voorlichting wordt onder andere gegeven aan jongeren, sekswerkers en mannen die seks hebben met mannen (MSM), zowel online, in asielzoekerscentra en andere plekken waar kwetsbare risicogroepen worden bereikt. Vanuit de regeling Aanvullende Seksuele Gezondheidszorg (ASG) krijgen hoogrisicogroepen soa-zorg en krijgen jongeren tot 25 jaar aanvullende seksualiteitshulpverlening via de CSG’s van de GGD’en.
Lees hier meer over seksuele gezondheid
Een aparte taak voor de GGD’en binnen de infectieziektebestrijding is het voorkomen, opsporen en het behandelen van tuberculose (TBC). Het aantal tuberculosepatiënten is decennialang gedaald, maar de laatste tijd is er weer een lichte stijging zichtbaar. Tegelijkertijd neemt de complexiteit van de casuïstiek toe en is de screening gewijzigd. Daarnaast is er een structureel tekort aan TBC-artsen. Deze ontwikkelingen vragen om een transitie en daarom werken we aan een koers om de tuberculosebestrijding toekomstbestendig in te richten.
De meeste GGD’en bieden gezondheidsadvies en vaccinaties aan reizigers, werknemers en werkgevers en andere inwoners die baat hebben bij een vaccinatie op verzoek. Goede voorlichting en bescherming zijn belangrijk. Deze doelgroepen kunnen immers worden blootgesteld aan infectieziekten, bijvoorbeeld in het buitenland of op de werkvloer.
Een goede hygiëne is belangrijk om verspreiding van infectieziekten te voorkomen. De GGD’en adviseren en inspecteren organisaties en bedrijven, zodat er hygiënisch gewerkt wordt en infecties worden voorkomen.
GGD GHOR Nederland stimuleert en faciliteert samenwerking en uitwisseling tussen GGD’en. Die moeten immers optimaal zijn voorbereid op nieuwe risico’s als gevolg van infectieziekten. Ook onderhouden we als belangenbehartiger van de GGD’en de contacten met onze partners in de infectieziektebestrijding, waaronder het Ministerie van VWS, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG), gezondheidsfondsen, zorgverzekeraars en beroepsverenigingen. Tot slot voert GGD GHOR Nederland projecten en programma’s uit die GGD’en helpen bij het versterken van infectieziektebestrijding. Het programma Structurele versterking GGD’en en Pandemische paraatheid, implementatie GGD-Landelijke Functionaliteit Infectieziektebestrijding (LFI) en ondersteuning van de COVID-19-najaarsronde zijn hier actuele voorbeelden van.
Tijdens de COVID-19-pandemie is gebleken dat alleen kan worden opgeschaald en een infectieziekte-uitbraak alleen effectief bestreden kan worden als de basis op orde is. Daarom is er in 2022 tot en met 2024 geïnvesteerd in het oplossen van urgente kwetsbaarheden voor pandemische paraatheid op de korte termijn vanuit het programma (Versterking infectieziektebestrijding en Pandemische paraatheid GGD’en (VIP). Voor de jaren 2025 t/m 2028 heeft het ministerie van VWS financiële middelen gereserveerd om de investeringen uit VIP voort te zetten. In 2026 besloot het Kabinet om de middelen structureel te maken.
De middelen zijn bedoeld voor het versterken van de GGD’en om de 7 kerntaken van de infectieziektebestrijding zo goed mogelijk uit te kunnen voeren door onder andere het behoud van de ingezette (personele) capaciteitsuitbreiding als voor de verdere versterking van bovenregionale samenwerking. De zeven kerntaken zijn als volgt:
Kerntaak 1: Bestrijden van infectieziekten en voorkomen van verdere verspreiding.
Kerntaak 2: Surveillance.
Kerntaak 3: Beleidsadvisering.
Kerntaak 4: Preventieactiviteiten.
Kerntaak 5: Netwerk en regie.
Kerntaak 6: Voorbereiding op grootschalige infectieziekte-uitbraken.
Kerntaak 7: Kennis en onderzoek.
Er zijn daarbij vijf inhoudelijke pijlers te onderscheiden waaraan gewerkt wordt:
Deze pijler richt zich op de continuering en structurele inbedding van de personele capaciteit die met VIP-budgetten is aangetrokken. Dit betreft zowel medisch als niet-medisch personeel, waaronder ook sleutelpersonen uit de voormalige corona programmaorganisaties.
Deze pijler betreft de inzet van infectieziekte-epidemiologen en andere professionals die bijdragen aan de regionale en bovenregionale monitoring en surveillance van infectieziekten, zoals data-analisten en BI-experts. De nadruk ligt op vroegsignalering, gegevensanalyse en kennisdeling over GGD-regio’s heen.
Deze pijler richt zich op het stimuleren van onderzoek door IZB-professionals werkzaam bij GGD’en, met als doel het versterken van de wetenschappelijke onderbouwing van het IZB-werk (ontwikkeling en evaluatie van evidence-based protocollen en richtlijnen) en het bevorderen van innovatie binnen het veld. Dit wordt gecoördineerd door het Consortium Academische Werkplaatsen Publieke Gezondheid Infectieziektebestrijding (CAPI).
Deze pijler beoogt de versteviging van de samenwerking tussen GGD’en binnen de vijf IZB-regio’s, gericht op kennisdeling, afstemming, gezamenlijke crisisvoorbereiding en het opbouwen van gezamenlijke expertise.
Deze pijler betreft de coördinatie van opleidingsinspanningen per GGD.
Bekijkt u ook het Verweij Jonker Instituut rapport Versterking van de publieke gezondheid uit 2021.
GGD GHOR Nederland speelt, samen met de GGD’en LFI, een sleutelrol in de implementatiefase van de LFI. Er is een “Verbindingstafel” ingericht op tactisch niveau, die de implementatieactiviteiten coördineert. Hieronder vallen werkgroepen bestaande uit deelnemers uit de GGD’en en LFI, die de diverse LFI-functies nader uitwerken (zoals opgeschaalde bedrijfsvoering, geoefendheid etc.). Eind 2026 zou de implementatie gereed moeten zijn maar die periode wordt verlengd tot 1 juli 2027.
In 2024, 2025 en 2026 ontvangen de GGD’en extra middelen van het ministerie van VWS om de kaders van de LFI (Landelijke Functie Opschaling Infectieziektenbestrijding) te implementeren. GGD GHOR Nederland ondersteunt de GGD’en hierbij nauw samen met de LFI.
Helaas zijn er geen structurele middelen beschikbaar gesteld voor de beoogde coördinatoren pandemische paraatheid binnen de GGD’en, waardoor er zorgen ontstaan over het borgen van de implementatie-activiteiten.
Het wetsvoorstel ‘Tweede tranche wijziging Wpg’ biedt ruimte om uniforme kaders vast te leggen voor de koude fase, zodat de GGD’en adequaat voorbereid zijn op opschaling bij een A1- of A2-infectieziekte met landelijke impact en goed kunnen aansluiten op de LFI.
Samen met de GGD’en en de LFI speelt GGD GHOR Nederland een sleutelrol in de invoering van de landelijke opschalingsstructuur. Een speciaal ingestelde “Verbindingstafel” op tactisch niveau coördineert de implementatieactiviteiten. Hierbinnen zijn meerdere werkgroepen actief, samengesteld uit vertegenwoordigers van zowel GGD’en als de LFI. Deze werkgroepen werken functies verder uit zoals:
GGD’en staan al decennialang voor de publieke gezondheid van alle Nederlanders: wij willen dat iedereen zo gezond en veilig mogelijk kan leven. Vaccineren is daar een onderdeel van. Vaccineren is één van de meest effectieve preventieve interventies in de infectieziektebestrijding, voor zowel het individu en de samenleving. De GGD’en beschikken over jarenlange kennis en ervaring over vaccinatiezorg, van grootschalige vaccinatiecampagnes tegen COVID-19 en HPV tot individuele vaccinaties. Het Rijksvaccinatieprogramma (zo’n 2 miljoen prikken per jaar), wordt grotendeels ook voor een groot deel door de GGD’en uitgevoerd. Daarnaast zijn de GGD’en kundig in het bereiken van specifieke doelgroepen voor vaccinatie. Ook zijn zij voor de samenwerkingspartners in de regio en voor het RIVM een belangrijke kennis- en uitvoeringspartner.
GGD’en hebben de ambitie om hun kennis, voorlichting en uitvoering van vaccinaties te bundelen in een vaccinatievoorziening van jong tot oud. Hiermee zorgen we voor:
Het vaccinatieaanbod bij GGD’en bestaat uit:
Via het Rijksvaccinatieprogramma (RVP) worden kinderen in Nederland beschermt tegen een groot aantal ernstige infectieziektes. De uitvoering van het RVP ligt bij de jeugdgezondheidszorg (JGZ), die in veel regio’s is ondergebracht bij de GGD.
Voor meer informatie: Rijksvaccinatieprogramma – GGD GHOR Nederland
Door het zetten van coronaprikken hebben de GGD’en geholpen mensen beter te beschermen tegen het coronavirus. Het coronavaccin zorgt ervoor dat mensen beter beschermd zijn tegen ernstige ziekte, ziekenhuisopname en overlijden door corona.
In december 2020 kregen de GGD’en van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) de opdracht om te ondersteunen bij het prikken tegen corona: alle inwoners van Nederland moesten zo snel mogelijk een coronaprik krijgen. Er werden niet alleen prikken gezet op grote priklocaties, maar werden er ook mobiele priklocaties in de wijk ingezet, zodat gemakkelijk en dichtbij huis geprikt kon worden. Ook was het voor mensen met een slechte gezondheid mogelijk om thuis een coronaprik te krijgen. De GGD’en hebben – tussen januari 2021 en december 2023 – maar liefst ruim 39 miljoen coronaprikken gezet bij bijna 13 miljoen mensen.
Ook vandaag de dag zetten de GGD’en coronaprikken voor specifieke doelgroepen die door de Gezondheidsraad zijn aanbevolen, waaronder ouderen, mensen met medische kwetsbaarheid en bepaalde zorgmedewerkers.
Zoals men van ons gewend is, voeren de GGD’en deze opdracht deskundig, en met zorg en aandacht uit. Na de najaarsrondes van 2023, 2024 en 2025 staan onze professionals ook in 2026 weer klaar voor iedereen die in aanmerking komt voor de coronaprik. Niet alleen voor de vaccinatie zelf, maar ook voor vragen en het bespreken van twijfels kunnen burgers bij de GGD terecht. Want vaccineren is méér dan alleen een prik zetten.
Meer weten over het coronavirus? Kijk op rivm.nl/corona of GGDafspraak.nl
Het hepatitis (A/)B-vaccinatieprogramma (HBV-programma) is gericht op mannen die seks hebben met mannen (MSM) en sekswerkers. Het doel is om hepatitis B-overdracht binnen deze prioritaire groepen te verminderen door vaccinatie en het opsporen van mensen die onbewust chronische hepatitis B hebben. Daarnaast helpt het programma om hepatitis A-uitbraken onder MSM te voorkomen. De GGD’en coördineren het vaccinatieprogramma op regionaal niveau en bieden de vaccinatie aan de doelgroep aan.
Voor meer informatie over het HBV-programma: website RIVM, mantotman.nl, sekswerk.info
Mpox (voorheen monkeypox) is een infectieziekte die zich vooral verspreidt via nauw lichamelijk contact, waaronder seksueel contact. Om verspreiding te voorkomen biedt de GGD de vaccinatie aan voor mannen die seks hebben met mannen (MSM) en transpersonen met en verhoogd risico. Ook in 2026 is de vaccinatie tegen mpox voor bovengenoemde groepen beschikbaar via de GGD, maar het betreft nog geen structureel programma
Voor meer informatie over mpox: website RIVM of op mantotman.nl.
Reizigersvaccinaties zijn vaccinaties die beschermen tegen ziekten en worden gehaald voorafgaand aan een reis naar het buitenland. Bij de meeste GGD’en kunnen reizigers terecht voor persoonlijk gezondheidsadvies en de juiste vaccinaties.
Voor meer informatie: Reizigerszorg – GGD GHOR Nederland of maak direct een afspraak bij de GGD via www.ggdreisvaccinaties.nl
Sommige beroepen brengen een verhoogd risico op infectieziektes met zich mee. In dat geval kunnen medewerkers in aanmerking komen voor een beroepsvaccinatie. Voorbeelden zijn de griep- en hepatitis B-vaccinatie voor zorgpersoneel en de kinkhoestvaccinatie voor medewerkers in de kinderopvang. Ook voor beroepsvaccinaties kunnen werkgevers en werknemers bij de meeste GGD’en terecht voor advies en vaccinaties.
Voor meer informatie: www.ggdberoepsvaccinaties.nl
Vaccinaties op eigen verzoek zijn prikken die je op eigen initiatief kiest en betaalt, zonder dat hier direct een indicatie voor is. Het gaat om veilige en toegelaten vaccins, zoals een gordelroosvaccinatie, die niet standaard onderdeel uitmaakt van een programmatisch aanbod. De meeste GGD’en bieden een aantal van die vaccinaties op verzoek aan.
Voor meer informatie: www.ggdvaccinatiesopmaat.nl
Eind 2023 heeft Berenschot het rapport Formatienormering algemene IZB opgeleverd aan GGD GHOR Nederland.
In opdracht van de Directeuren Publieke Gezondheid (DPG’en) heeft adviesbureau Berenschot in de periode maart t/m oktober 2023 een onafhankelijk onderzoek uitgevoerd naar de benodigde capaciteit en formatienormering van de algemene infectieziektebestrijding voor GGD’en, inclusief een doorrekening van de financiële consequenties van de voorgestelde formatienormering. In de formatienormering zijn relevante trends en ontwikkelingen en werklastbepalende factoren meegewogen. De landelijke formatienorm is doorgerekend naar een norm per GGD.
Tijdens het traject heeft Berenschot nauwe afstemming gehad met de stuurgroep Formatienormering IZB, de adviesgroep Formatienormering IZB bestaande uit medische en niet-medische IZB-professionals werkzaam bij GGD’en en GGD controllers.
